Умгьанат Сулейманова

 
Гьар йисан 30 пи июли варидюн’яйиъ дуствалин йигъ къайд апIуру. Дуствал - му инсанар чиб-чпиз багахь апIурайи асас гьисс ву. Ва думу уткан гьиссар инсаниятдиз гьарган хас вуди гъахьну. Дупну ккундуки, дустваликан вуйи шиърар, мяълийир, китабар хайлин дидикIна.

Дуствал бадали инсанари игит, хъа бязи вахтари фикриъ удрушрустар тяжублу ляхнарра апIури гъахьну. Амма думу аьлакьйир улихь вахтарихъанмина ади хьувализ ва дурарин важиблувализ дилигди, машквар кьанди къайд апIуз хъюгъну. Дуствалин йигъ къайд апIбан гьякьнаан къарар ООН-ди 2011- пи йисан адабгъну. Гьаци, 2011- пи йисан дюн’яйин халкьарин Дуствалин йигъ машквар къайд апIуз хъюгъну. Халкьдин агъал а «Читин йигъан, дуст фуж вуш, аьгъю шул».

 
Ухьуз мялум вуйиганси, цци ихь республикайиъ гъургъу мархьар- селлерикан духьнайи хатIалу гьядисйири дустар фицдар шулуш улупну. Думу вахтна дюн’яйин тмуни кIакIнахъан, багахь республикйириан Мамедгъалайиз гъафи инсанар ва кюмек гъябкъю вахтна, мюгьтал шулий. Дупну ккундуки, Мамедгъала вари халкьарин арайиъ дуствалин гъяд иливу меркез гъабхьну.
Инсанарин арайиъ ужудар аьлакьйир айивал кми-кмиди дараматарин, монументарин, тикилишарин архитектурайииндира ачухъ апIури шулу. Меселназ, 1954-пи йисан Москвайиъ ВДНХ-йиъ «Дуствал» фонтан дивну. Дидин гьацIкьялаъ шал, хъа гъирагъарихъди, халкьарин дуствал лишанлу апIури, шубар (статуйир) дийигъна. Дупну ккундуки, думу статуйири СССР- из дахил шули гъахьи 15 республикайикан шагьидвал апIура. Крымдиъ, месела, бицIидарин «Артек» центриъ «Дюн’яйин бицIидарин дуствал» монумент дивна. Дицистар тикилишар хъана ктухуз шулу, гьадму гьисабнаан - жара уьлкйириъра. Варидюн’яйиъ дуствалин йигъ къайд апIбан метлеб, инсанаринси, культурйирин, уьлкйирин ва миллетарин арайиъ аьлакьйир ужу алаубра ву. Думу йигъ тяйин апIбан жягьтлувал ЮНЕСКО-йинуб вуйи. «Дюн’яйиъ дуствалтIан ужуб ва хуш вуйиб адар: уьмриъ дуствал имдар апIуб – му дюн’я ригъдихъ мягьрум апIбаз барабар ву» – гъибикIну Марк Туллий Цицеронди.
Ав, вари халкъариз дуствал гьарган кьимат дапIну ккудубкIуз даршлу багьалу хазна вуди гъабхьну, гьякьикьатдиъ дугъри дуст дихъубра гъийин ихь девриъ аьхю бахт ву. Улихьна вуйи ихь наслари кIуруганси, гьарсар касдин гъулаъ, шагьриъ дуствалин хал ади ккунду. Хъа думу вахтари гьаци вуди гъабхьну. Гьяйифки, гъийин девриъ дуствалин кьимат лап исина дубхьна. Гъачай кIваин хухьай Ватандин Аьхю дявиъ, чвевалин, дуствалин республикйир, гьюкуматар вари сатIи духьну, фици ухьу гъалиб гъахьнуш. Хъа гъи варидюн’яйин халкьарин арайиъ дустваликан читиндитIан пуз шулдар. Америкайин тясирнакк ккахьну, гизаф халкьарин ва уьлкйирин арайиъ даккнишнар духьна, дявйир гъягъюра. Гьаци вушра, саспи гьюкуматарин кIулиъ айидар, дюн’яйин халкьарин аьхюну пай ислягьвалин, дуствалин терефурар ву. Фици гъапишра, дуствалихъ хъубкьруб адар.
Халкьарин арайиъ дуствалин йигъ къайд апIбиина гизафси жигьилар жалб апIуз чалашмиш духьну ккунду. Гьаз гъапиш дурар закур ихь улихь хьайидар ву. Дурариз тялукь тербия тувну ккунду.