Умгьанат Сулейманова

 
Табасаран райондин СиртIич гъулан агьали Несюр Гъайибхановдин образованиейин цирклиъ лихури 36 йис ву. Гьадрарикан 30 йисан думу ЧвулатI гъулан кьялан мектебдиъ мялимди гъилихну. Аьхиримжи 6 йисан багъри гъулан мектебдиъ баяр-шубариз дарсар кивра.

 
Несюр Гьяжимирзаевич Гъайибханов (шиклиъ) 1964-пи йисан Табасаран райондин СиртIич гъулаъ бабкан гъахьну. Мектеб ужудар аьгъювалариинди ккудубкIну, думу ватандаш’валин буржи тамам апIуз армияйиз гъя-гъюру. Эскервалин гъуллугънаан кьяляхъ гъафир, думу ДГУ-йин инглис чIалнан ва географияйин факультетдик урхуз кучIвру. Университет уьру дипломдиз ккудубкIну, Несюр Гъайибханов ЧвулатI гъулан мектебдиъ инглис чIаларин мялимди лихуз гъягъюру. Дугъу багъри СиртIич гъулан мектебдиъра географияйин дарсар киври гъахьну.
Несюр Гъайибханов аьхю тажруба айи заан категорияйин мялим, РФ-йин аьлава образованиейин гьюрматлу работник ву. Думу гьацира хайлин наградйирихъдира лишанлу дапIна.
– Несюр Гьяжимирзаевич, уву, жигьил, думукьан тажруба адру мялим, кьюб гъулан мектебдиъ лихури, кьюб коллективдихъди ужиянашмиш шули гъахьунва. Яв зегьметнан рякъкан сацIибди кидибт газат урхурайидариз.
– Думугандин вахтар, думугандин тербия, вари ляхнарихьна вуйи жавабдарвал гъийубинсиб дайи. Мялимари, ужуб тербия хъади, аьхюр-бицIир аьгъяди, чпиина табшурмиш гъапIу ляхин тIагъру дарапIди, намуслуди тамам апIуйи. Ляхнин аьшкьну гьятта маважибдиканкьан фикир апIури гъахьундарча, анжагъ апIурайи ляхнин натижа ужуб ибшри кIури. УрчIвцIурпи йисари ихь гьюкуматдин кIул’ина гизаф читин йисар гъафну. Вазариинди маважиб тутруври, тувруганра, гьацI зарплата гъибтри, хъасин саб манзил вахтналан рубкьури гъахьну. Гьацдар шараитариъ ляхин апIури гъахьунча улихьна вуйи мялимари.
Коллективарикан кIуруш, вари саб райондин агьалйир, гъунши гъуландар сабхизанси гъахьунча 10 йисан узу йиз хизандихъди ЧвулатI гъулаъ яшамиш гъахьунза. Хъасин СиртIич гъулаъ хулар дивунча ва цIийи хулариз удучIвунча.
Узу машин айи кас дарза, гьамусра адарзуз. Ич гъул’ан ЧвулатI на саки 10 километр рякъ ашул. Алабхъиган, машиндихъди, имбу вахтна ликри гъягъюри, 20 йисанкьан мялимвал гъапIунза. Думу вахтна гъийин девриъси машинарра гизаф адайи, хъа гвачIнинган сяаьт миржибди узу чарасуз мектебдиъ духьну ккундийи...
Улихьна вуйи мялимар чпин апIурайи ляхнихьна ватанпервервалин рюгь айидар гъахьну. Хъа гьамусдин жигьил мялимарик, ужудар университетар ккудукIну дуфнайи жигьил пишекрар вушра, ватанпервалин дициб гьевес ктар. Гъийин заманайиъ жигьилариз ужуб тербия, аьгъювалар тувуб ухди вахтаритIан читинди ву. Дурар дюз рякъюъ аъбан бадали, абйир-бабари, мялимари зегьмет дизигну ккунду. Гьамус саки варидарин хулариъ компьютерар, интернет а, гьаци вуйиган дурариан рякъру гьяясуз передачйири, жара лазим дару хабрари бицIидариз, тербияйиз харжи терефнаан аьхю тясир апIура.
Амма вахтар дигиш духьна, гъийин мектебдин дарсар цIийи технологйириинди кивра, ОГЭ ва ЕГЭ арайиз гъафихъанмина мектебдин программа дигиш гъабхьну. Гьаддихъди сабси мялимарин ва бицIидарин ляхнихьна ва урхбахьна улихьна вуйи гьевес амдар. Улихьна образованиейин гъурулушдиъ урхбан кьяляхъ гъузрайи бицIидарихъди жаради ляхин гъабхуйи, дурар дарсарин кьяляхъ гъитуйи, ясана ужуди урхурайи бицIидарик китIуйи. Гъи урхурайидарин аьгъюваларин дережа за апIбан бадали, пул туври, репетиторар дидисну ккунду. Хъа гьарсар абайиз- бабаз бицIидарин аьгъюваларихъ пул тувуз мумкинвал адар.
– Дюз кIурава, бицIидар улихьганси имдар. Хъа мялимарин ляхнихьна вуйи тIалабарра гъийин девриъ дигиш духьнадаринхъа?
– Учу, тажрубалу мялимари, мектебдиъ лихурайи жигьил мялимарин кьяляхъди вахт-вахтари гюзчивал гъабхурача. Гъи, дугъриданра, кагъзарихъди вуйи ляхин артухъ дубхьна, ва мялимар бицIидариз 45 дакьикьайиъ дарс кивуз хъуркьри адар. Мялимдин ляхнин къайда гизаф чIур дубхьна. Гьамцдар гьядисйирихъди аьлакьалу вуди, мумкин ву,жигьил мялимдин мектебдихьна вуйи гьевесра дубгуз.
Узуз, увухъди сюгьбат гъабхури, мумкинвал имиди, пуз ккундузуз: мициб къайдайиинди гъийин жигьил мялимариз дикъатнаан ляхин апIуз читинди ву. Дурариз университетариъ улупурайиб бицIидарихъди ляхин апIуб ву. Хъа мектебариъ гъийин образование кагъзарихъди вуйиб дубхьна. Кагъзариз фикир артухъ, хъа дарснахьна вуйи фикир цIиб дубхьна.
«Мялимари, репетиторвал апIуз кIури, дарснан вахтна аькьюллуди дарсаркьан киври амдар» – абйир-бабари гьаму жюрейиинди кми-кмиди чпин наразивал улупури шулу. Му жюрейин гафар сар мялимдизра уччвуйи ерхьурдар. Хъа йиз терефнаан пуз ккундузузки, гъи чакан ккун апIурайи вари тIалабар тамам апIуз мялим хъуркьри адар. Улихьна мицдар тIалабар адайи. Улихьна урхру бицIидарин кьадар артухъ апIбан тIалаб асасуб вуйи. Мициб къайдайиинди гъит жара тешкилатар лихри, анжагъ мектебдиан му жюре къайда адабгъну ккунду. Мялимвалин пише дюн’яйиъ варитIан лазим вуйи, тIалаблу пишйирикан саб ву. Эгер мектеб ва мялим адарш, ухькан фужаркIа шулдар.