Нариза ТIаибова

Ухьу фукьан Урусат артмиш шула кIури гъапишра, агьалйирин гъулай яшайишдиз манигъ’вал апIурайи месэлйир йишвариин хайлин гъузра. Гъийин деврин учIру месэлйирикан улхбар гъахруган, йиз сюгьбатчйирин асас пай ватандашар сифте нубатнаан бикарваликан улхуз хъюгъра. Гьюкмин гьякьнаан наразиваларра хайлин шула. Дурарин гъавриъра хьуз шулу: гьюкуматдин (хъа узу асас вуди ихь республикайикан улхураза) зегьметнан рынокдиъ гъизгъинвал арайиз гъюрайиб жиниб дар. Хъа бикарарин жергйирин асас пай жигьилар вуйивалиан аьгьвалат имбубсан гъагъи шула. Гьякьикьатдиъ гъи гъулариъ яшайиш ккабалгуб читин вуйкIан, дарш?.. Суалназ жаваб абгури, узу хайлиндарихъди гюрюшмиш гъахьунза. Инсанарин уьмрихьна вуйи лигбарси, яшайишдин кьиматлуваларра жюрбежюрдар ву. Исихъ йиз сюгьбатчйирин фикрар чап апIурача.   

Рамис, шубур веледдин адаш, тикилишчи: «Гъулаъ машгъул хьуз ляхин адар кIуру саягънан гафар кми-кмиди ерхьурахьуз. Хъа, йиз фикриинди, эгер темпелвал апIдарш, гъулаъра ляхин бихъуру. Гьарсари чан яшайишдихьна вуйи лигбарна тIалабар ижмишнаан дигиш дапIну, зегьметниин юкIв алди вахт албагуз хъюгъю дюшюшариъ гъулан уьмур шагьрин уьмрихьан фтииндикIа тафавутлу хьибдар. Аьксина вуди мициб гьякьикьатдиз чан заанваларра а. Гьюкуматдин ляхин дархьиш, гьарсарихьан чан хизандиз гъазанжар хусуси бистнар-хярарикан ктагъру мумкинвал а. Хъа учву фикир тувай: гъи гъулариъ бистнин мейвйир урзури, гьарсаб гъулаъ жиликан мянфяаьт ктабгъурайи касар тIубариинди кудухуз шули дубхьна. Му фу кIурайи гаф ву? Улхбар гъахруган, хиял апIин, варидари дакьатарин кьитвал гьисс апIура. Хъа, гъулаъ дусну, асас пай хизанарин ипIрубра, алабхьрубра туканаринуб дубхьна. Пул адруган тукандиз гъягъюз шулин?!
Гьелбетда, ваъ. Инсанариз рягьят гъазанжар, яшайиш бегелмиш дубхьна. Ужубдихьна ухди вердиш шули аьдат ву. Саризра фукIа пуз шули имдар».

Зарифа, кейвани, аьхю хизандин эйси: «Баяр-шубар саб яшназ гъафиган, дурар жвувхьан цIиб ярхла апIуб лазим ву. Дициб янашмиш’вали жигьилариз уьмриъ алахьру саб жерге читинвалар жавабдарвалиинди гьял апIуз улупуру. Веледдихьна вуйи «кур» ккунивалиан, ясана ялгъузди гъузбакан вуйи хиялариан хайлиндари чпин баяр-швушвар гъирагъдиз яшайиш ккабалгуз гъягъбаз наразивал улупури шулу гъулариъ. Лайикь маважиб гъюру ляхин бихъуб лап гъагъи месэла дубхьна. Жилариз мюгькам ляхин адар, ясана швушвариз маважибарин кьадар кьабул шуладар. Гъулан мяишат артмиш апIбакан улхурира дарза. Му терефнахьан дурар зат ярхла духьна. Натижайиъ жигьилари чпин яшайишра яшлу абйир-бабарин пенсияйиз ккилигури албагура. Мицдар дюшюшар хайлин улупуз шулу. Хъа ухьухь пенсийир гьаци аьхюдар вуйинхъа?! Ав, аьхиримжи йисари бицIидар айи хизанаризра гьюкуматдин терефнаан хайлин кюмек дубхьна. Хъа думу кюмекра варидариз сабси алабхъурадар. Абйир-бабари лайикьлуди зегьмет зигурашра, улупнайи пособйир туврадар, аьксина вуди, абйир-бабар бикарар вушра, кюмек шуладар. Ихь гьюкуматдиъ му гьякьнаан къанунар дюзидар дар.

 
Туканариъ ипIру-убхъру сурсатарин, аптекйириъ дармнарин, акварин, газарин кьиматарикан сарун улхубра мянасуз ву. Дилаварчйири кьиматар чпиз ккуниганси албагура. Мициб гьякьикьатдиъ аьхю хизандин харжар дюзди албагуб лап гъагъиди алабхъура. Гьаддиз, читинвалариз дилигди, жигьилариз чпин кIул’инди чпин хизан ккабалгуз, гьадму гьисабнаан чпин гъазанжарра, харжарра чпин чпи албагруси мумкинвал тувну ккунду. Гьаци гъабхьиш, дурарин кIулиз аькьюлра гъибди.
Регина, кьюр веледдин дада, мялим: «Узу мектебдиъ ккергъбан классариз дарсар кивраза. Асас гъазанжра гьадму вуйиз. Ляхнихьан азад вахтна бистниъ зегьмет зигури шулза. Зегьметну ризкь тувру, темпелвали пуч апIуру, кIури шулу. Му гафарин деринвализ, гьяйифки, гъийин деврин наслари фикир туври имдар. Аьксина, гъулан мяишатдихъ зегьмет зигрурик кялхъюз гьялак шула. Мициб гьякьикьатдиз гележегди чав кьимат тувди! Ужувлак умуд кивурхьа!
Дагъустан неинки гизаф миллетарин халкьариинди, хъа гьацира такабур табиаьтдииндира девлетлу вуйиб варидариз мялум ву. Хив райондизра гюрчег табиаьтдин йишвар а. Аьхиримжи йисари ихь райондизра туристар гъюз хъюгъбиин узу шадтIан дарза. Думу ужуб ляхин ву. Диди, узкан кIулди гъапиш, аьлава гъазанжариз рякъяр ачухъ апIуразуз».
Узу зиихъ гъапиганси, гъуллугънан гъайгъушнар себеб вуди, жямяаьтлугъдин жюрбежюр гъатарихъди гюрюшмиш хьуб кми-кмиди алабхъуразуз. Къайд апIурза, улхбариан ашкар шулайиганси, райондиъ зегьмет зигру яшнаъ айидарин кьадар аьхюб вуйивализ, экономика дудубкьну адрувализ, маважибарин кьадарнан бицIивализ ва пишекрари йишвариин айи ляхнарихьна чпин маракьлувал улулупрайивализ лигну, Хив райондиъ агьалйир ляхнихъди тямин вуйивалин гьякьикьат гьелелиг гъагъиди гъубзра. Жигьилари гьарури чан хизан уьбхюз рякъяр агура, вушра…

 
Ав, райондин администрацияйин гьюкмин кIулиъ айидари бикарарин жергйир «чIикъри» апIбан жигьатнаан йишвариин бицIи ва кьялан дилаварчивал артмиш апIбаз лазим вуйи фикир тувра. Гьадму гьисабнаан хусуси ляхин ачмиш дапIну, аьлава зегьметнан йишвар тешкил апIурайи дилаварчйириз гъулай шартIар яратмиш апIбан серенжемар кьабул апIура. Месэлайин му терефнакан жара макьалайиъ улхидихьа.