Умгьанат Сулейманова
Цци, октябрин эвелариъ Табасаран райондиъ мялимдиз ядигар ачмиш апIбан серенжемдиъ хайлин инсанар иштирак гъахьнийи, гьадму гьисабнаан гьамусяаьт рягьятвал гъадабгъурайи гьюрматлу тажрубалу мялимарра. Дурарикан сар Дагъустан Республикайин лайикьлу мялим Аьгьмед Насиров вуйи.

Аьгьмед Рамазанович Насиров Табасаран райондин Цухтигъ гъулаъ 1947-пи йисан бабкан гъахьну. Дугъан адаш Рамазан Насиров колхозчи, хъа дада Айна хулан кейвани вуйи.

 
Веледарикан варитIан бицIинур вуйи Агьмеддиз сар чвена кьюр чира айи.
Му касдин машнаъ ккудубшу аьсрин хьуцIурпи йисарин наслин кьисмат урхуз шулу. Гьарсаб кьарцI дугъан читин ва маракьлу уьмрин шагьидра, тарихра ву. Узу думу йигъан чаз туву суалари ва дурари арайиз гъахи фикрари Аьгьмед Рамазанов гъубши аьсрин ярхла ягъчIвурпи-хьуцIурпи йисариз, чан байвахтариз гъухнийи. Йиз сюгьбатчийи мектебдин вахтар, чан мялимар кIваин гъахнийи, дурари фициб къайдайиинди тербия ва дарс киври гъахьнуш, ктибтнийи. Хъа сифтейин гаф дугъу Хючнаъ гъабхьи серенжемдикан гъапнийи.
- Гъит Аллагьди ухьуз гьамцдар шаду мяракйир артухъси тешкил апIуз амур апIри, иллагьки мялимдин йигъаз бахш вуйи мяракйир. Гьаз мици кIурва гъапиш, жаваб тувурза: мялимвал варитIан заан пише ву. Дидиз барабар пише адар ва хьибдар. Мялим ужур гъахьиш, дугъу мектебдиъ имидитIан бицIириз лайикьлу, чан гуж удукьру пише ктабгъуз кюмек апIуру, маракьлу насигьят тувру. Жямяаьтлугъ ужуб дубхьну ккундуш, вари фикир ва кюмек мектебдиз ва мялимдиз тувну ккунду, фицики ужур, зигьимлу, аькьюллу кас тербияламиш апIурайир мектебдин мялим ву. Гъи ихь райондиъ мялимдиз дивнайи ядигар мялимдихьна вуйи гьюрматнан лишан ву.
Хъа гъи гьамцира пуз ккундузуз. Пенсияйиъ ашра, гьаммишан образованиейин управлениейин кIулиъ айидарин гюзчивал гъабхури, мектебарин директорарихъди, мялимарихъди сигъ аьлакьйир имийич йизра, Тажудин Мягьрамовдинра. Райондин образованиейин управлениейин заведующйир вуйиганра, вари ахтармиш апIуйча.
Гъийин девриъ мялимдиз дицикьан гьюрмат имдар. Саб кIуруб, гьюкуматдин терефнаан – маважиб варитIан цIибди гъадабгъурайидар мялимар ву. Мялимдиз ва духтриз саб терефнаанкьан гиран кадапIну ккундар. Гьаз гъапиш мялим, инсандин уьмрин гележег ккабалгру, хъа духтир агьалйирин сагъ’валин гъайгъу зигрур касар ву.
Гьар ражари мялимдин йигъаз бахш вуйи серенжемариъ, гьяйифвал кади улихьна йисарин мектеб кIваин апIурахьа, фици душваъ ухьуз ужудар аьгъювалар туври, Ватан ккун апIуз, дуствал йибтIуз, бицIидарихъан гъайгъу зигуз, аьхюдариз гьюрмат апIуз улупури гъахьнуш. Фици-вуш, жвувазра хабар адарди, яваш-явашди му вари ухьу дубгурахьа. Мялимди саб жизби маважибдихъ бицIириз тербия туври, дарс киври, чан уьмрин вахт гьапIра. Амма мялимдихьна дици янашмиш духьну ккундар. Узуз рябкъюрайиганси, гъи мектебдин ляхинра бизнесдиз илтIибкIна. Гьарсар бицIириз гъи репетиторар дисура. Дарсарин кьяляхъ гъузрайи бицIидарихъди ляхин гъабхуб мектебариъ имдар. Мялимариз гизаф читин вахт дуфна. Дурар 45 дакьикьайин арайиъ дарс кивуз хъуркьри адар. Лазим дару программйирихъди мялимарра, урхурайидарра инжик дапIна. Гьаци вушра мялимари чпин вазифйир намуслуди тамам апIури ими. Мисалназ, улихьнаси Хючнаарин 1-пи нумрайин мектебдиъ субботник гъабхьну. Узу магазиндиан хилиъ кьюб пакетра ади гъюрайир вуйза. Кьялхъянди дуфну, субботникдиъ айи сану бали йиз хиликк ккайи пакетар гъадагъну, хулазкьан гъахнийи. Думу узуз кюмекназ классдин руководитель Замира Аьзизовайи гьаур вуди гъахьну. Замирайи чан классдиъ айи баяр-шубар саб цIарнаъди дерккну, «Аьгьмед Рамазанович ихь рацондин образованиейин цирклиъ 45 йисан ляхин гъапIу пенсионер ву. Думу гъи хулаъ ялгъузди а. Ва узу учвуз пайиз ккилилигди, гьар ражари дугъаз ва ихь яшлу жара мялимариз, яшлу касариз кюмек апIидичва», гъапну. Гьадмукьан рази гъахьунза думу ляхниин!
Образованиейин совет гъурулуш кьяляхъ хуруш, гьелелиг мялум дар. Амма думу бина айи, мюгькам гъурулуш вуйи. Капиталист вахтнаъ думу цIийикIултIан уьмриз кечирмиш апIуз шуйкIан? Образованиейин варитIан аьхю метлеб – му гьюкуматдин артмиш’вал ву. Ва диди анжагъ саб пай агьалйирин тереф дибисну ккундар. Хъа мялимдин адресназ мициб къайдайиинди серенжем тешкил апIуб му заанвал гъабхьну.
- Аьгьмед Рамазанович, яв мектебдин вахтнакан, увуз дарсар киву мялимарикан кидибта.
- Узу ургубпи класс Цухтигъ гъулаъ ккудубкIунза. Миржибпи, урчIвубпи ва йицIубпи классар Хючнаъ гъурхунза. Цухтигъна 1950-пи йисари лихуз гьафи урус дишагьлийир ужудар мялимар вуйи. Хъа Хючнаъ узу урхурайи классдин руководитель математика дарс киврайи мялим Сулейманов Къафлан Асланович вуйи. Гизаф гужли математик-мялим вуйи. Дугъахь урхури гъахьи аьхю пай баяр-шубарикан математикар гъахьну. Мусаев Желил Лезизович, Гьясанов Къази Аьбдулмежидович, Умалатов Аьбулкьади Кьасумович, узу, Насиров Аьгьмед Рамазанович, Рамазанов Мурад Рамазанович ва жарадар. Дупну ккундуки, Мурад Рамазановди мектеб гъизилин медализ ккудубкIну, хъа Юра Вадимович Любкинди – арсран медализ. Къафлан мялимди, бицIидар артмиш апIбан бадали, хайлин ляхин гъабхури гъахьну. Пуз ккундузузки, сабпи ражари Табасаран райондиъ мектеб ккудубкIну, саб классдиъ урхурайидар уч гъахьидар учу вуча. Сабпи ражари ич класс 1983-пи йисан гюрюшмиш гъахьнийи. Ва гьаддихъанмина кми-кмиди уч хьувал аьдатнаъ убчIвнийич.

Му ляхин тешкил гъапIур ич мялим Къафлан Сулейманов вуйи. Классдиъ айидар 20 кас вуйча. Дурарикан гъийин йигъаз 11 чIивиди имича, имбудар сарун Аллагьдин рягьматдиз гъушну. Гьамус, 65 йислан, саб классдиъ урхурайидар 2028-пи йисан гюрюшмиш хьуз ккача.
– Мектеб ккудубкIур Мягьячгъалайиъ ДГУ-йиъ математикайин факультетдик урхуз кIучIвунза. Сифте йиз педагогвалин зегьметнан муддат Табасаран райондин Лижва гъулаъ ккебгъунза. Сад йисан душваь дилихну, армияйиз гъушунза. Гъафир НичIрас гъулан мектебдиз директорин заместителди ва математикайин дарсар кивру мялимди гъушнийза. Душваъра сад-кьюд йисан дилихну, ТIюргъярин мектебдиз гъушза, гьадлин – хъанара НичIрасна, душв’ан Куркакк гъулан мектебдиз гьаънийи. Узухьна вердиш духьнайи ничIрасариз хъялра гъафнийи, ич айина-адру сар математика дарсар киврайи мялим гьаз жара мектебариз гьаурчва кIури, наразивалар улупнийи. Вари мектебариъ директорин заместителди ва математикайин мялимди лихури гъахьунза. Аьхирки Табасаран райондин образованиейин управлениейиъ инспекторди лихуз теклиф гъапIнийзуз. Душваъра хайлин вахтна дилихну, партияйин райкомдин инструкторди гъушунза. Думу вахтна райондин образованиейин кIулиъ Тажудин Мягьрамов айи. Аьхирки дугъаз партияйин райкомдин секретарди, хьа дугъан йишв’ина заведующийди лихуз узуз теклиф гъафнийи. Гьамци йицIихьуд йисан Табасаран райондиъ образованиейин управлениейин заведующийди гъилихунза. Хъа 2001-пи йисан, «Табасарандин нурар» газатдин редакция Мягьячгъалайиъ лихуз хьюбгъю вахтна, Табасаран райондин улихьна вуйи глава Нурмягьямад Шихмягьямадовди, узуз чахьна дих дапIну, гьамци гъапнийи: «Аьгьмед Рамазанович, ухьу райондин дережейин цIийи газат абццну ккунду. Гьадму ляхин увуз табшурмиш апIуз ккундузуз». Ужуб коллективра уч дапIну, 2001-пи йисан 1-пи майдихъанмина «Табасарандие сес» газат чапдиан адабгъуз хъюгъюнча. Газатдин сабпи редактор узу гъахьунза. Шубуд йисна гьацIаъ газатдиъ дилихну, образованиейин управлениейиз кьяляхъ гъафунза. Душваъра саб кьадар вахтна инспекторди гъилихунза. Гьаддихъан пенсияйиз гъушунза.
– Чухсагъул уву гъизигу зегьметназ.