Гюльнара Мягьямедова
Гьюлер ихь уьлкейин мяишатарин саб пай ву. Душвариъ аьхю кьадар девлетар а, амма, гьюлерин деринвал ва гъагъи шартIар себеб вуди, вари девлет ишлетмиш апIуз шуладар. Урусатди ишлетмиш апIурайи гьюлерикан саб КIару гьюл ву.

1996-пи йисхъанмина гьар йисан 31-пи октябри КIару гьюлин йигъ къайд апIури шулу. Гьадму йисан КIару гьюлин гъирагъдихъ хъайи йирхьуб уьлкейи – Урусатди, Украинайи, Грузияйи, Болгарияйи, Турцияйи ва Румынияйи – гьюл уьбхбан гьякьнаан гележегдиз вуйи пландиин къулар гъизигну.
КIару гьюл Урусатдин варитIан аьхю 10 гьюлин сиягьнаъ а. Диди 422 000 квадратдин километр йишв дибисну, сиягьнан 9-пи йишв’ин ал (варитIан аьхюб Берингов гьюл – 2 315 000 квадратдин километр, хъа варитIан бицIиб Балтийский гьюл – 415 000 квадратдин километр ву).
КIару гьюлиъ 2500 жюре нахшрар, 270 жюре гизаф клеткйирикан ибарат вуйи штуъ аьхю шлу чIивишнар, 600 жюре фитопланктонар яшамиш шула. Гьюлин кIанаъ айи шид гизаф сероводород кайиб вуйивализ дилигну, душваъ бактерйирин бязи жюрйиртIан алахьурадар.
КIару гьюлиъ дельфинарин шубуб жюре яшамиш шула: азовка (варитIан бицIи дельфин), афалина ва белобочка (лизи гъвал). Сабпи кьюб жюре дельфинар лап цIибтIан имдрувализ дилигну, дурар Урусатдин Уьру китабдиз гъадагъна. 2020-пи йисан экспедицияйиъ ахтармишар гъахурайи аьлимариз лизи дельфин (альбинос) гъябкъну. Дурарин гафариинди, гьаму жюре дельфин дярябкъри 6-7 йис вуйи.
КIару гьюлиъ фун лизи тюленарра алахьуру. Дурар Болгарияйиъ гьюлин гъирагъдихъ шулу, цIи-цIибди Румынияйиъ, Турцияйиъ гьюлин гъирагъариъра алахьуру.
Думу гьюлиъ саб жюре акулйирра а – катранар. Дурарин ярхишин саб метртIан артухъ шулдар, хъа кьял’ин али папларик агъу кайи рибарсдар ка. Катранариз инсанарихьан гучIуру, гьаддиз дурар гьюлин гъирагъдихьан ярхлади гъузру.
КIару гьюл кIуру ччвур наънан гъафиб ву, кIури суал тувиш, думу арайиз гъюбан швнуб-саб вариант а, гьадрарикан кьюб асасдар ву. Сабпиб, кюгьне вахтари картйирик кафари тереф кIару рангнахьди, хъа кьибла тереф лизи рангнахьди абцIри гъахьну, гьюл кайи тереф кIару рангнак кабхърайи. Кьюбпи вариант серороводороддихъди аьлакьалу ву: гьюлин кIанакк ккабхъу рукьан мутмуйиин кIару мюркъ йивуру, мисалназ, гимийин якориин.
1820-пи йисан Урусатдиъ КIару гьюлиз 29 метр ярхишин али «Везувий» кIуру сабпи гими деебтну. Гими КIару гьюлин флотдин дахилнаъди Херсондинна Николаевдин арайиъ гъагъар зигуз ишлетмиш апIури гъахьну.
Хьадну гьюлин шид 24 градус ва думутIан артухъра мани шулу. Гьадмуган йишвну гьюлин машну гьяйран апIуру, диди укIу рангнан акв тувуз хъюгъру. Думу акв шид цIибди вушра гъирибшвган, гьюлиъ айи лап жвилли штун чIивишнари туврайиб ву.
КIару гьюликан гизаф махъвар ва кьисйир а. Интернетдиъ гьюлиъ гъидихъу гоблин-акулайикан мялуматар рякъюри шулу. ВаритIан адлу кьиса Къарадагъ битIраз бахш дапIна, дидкан Геродотди чан бикIбариъ кIваин дапIна. Аьхю ушв али, зурба силбар айи, учIру гъармахар али бацар ккайи кIару битI гьяракатниинди гъягъру гимйиртIан гьялакди гъябгъюри гъабхьну. Дициб аждагьайикан улхбар гъира яваш духьнадар.
КIару гьюл яратмишариин машгъул вуйи инсанарик гьевес капIру йишвра ву. Машгьур художник Иван Айвазовскийи думу гьюлин гизаф шиклар гъизигну. Ватандин фильмйир адагърудариз КIару гьюлин Крымдин гъирагъар гизаф кьабулди вуйи.
Хъа туристарин рягьятвал гъадабгъуз варитIан ккуни йишвра КIару гьюлин гъирагъ ву. Гьюлиъ чIуру, хатIалу нахшрар адар, Крымдиъ гьюлин гъирагъдихъ гьар жюрейин пляжар хъа: Тарханкутдин пляждихъ лизи гъум хъа, Евпоторияйин ва Феодосияйин терефнаъ – гъатху гъум, Судакский региондиъ ва Алуштайин терефнаъ кIару гъум хъа. ИсчIалди шид айи гъирагъарихъ бицIидариз курортар дивна.

КIару гьюлин къайд апIурайи йигъан дидин гъирагъарихъ хъайи уьлкйириъ гьюлин месэлйирихьна инсанарин фикир жалб апIру, экологияйин культура тербияламиш апIру серенжемар кIули гъягъюри шулу.