Фируза Рамалданова

Уьмур инсандиз тувнайи варитIан аьхю девлет ву. Думу эвез апIуз шлубра, гьелбетда, сабкьан адар. Амма уьмрин яшайишра варидарин сабсиб дар.

Улихьна йигъари, Инстаграм социальный сетдиъ жюрбежюр хабрарихъди таниш шулайи вахтна, узу аьгъдар-аьгъдарди сар блогерин ихь табасаран халкьдикан вуйи чап апIбариина алдахъунзу. Думу кас, Рубас гъулан багахь ляхнин йишв тешкил дапIну, машинар рас апIбиин машгъул духьнайир ву, мидихъди сабси дугъу рягьимлувалин серенжемарра гъахури шулу.
Дугъу улихьнаси чпин саб десте Дербент шагьрин кьабидар уьрхюрайи пансионатдиз душнайи геренар чап дапIнайи. Думу дюшюш уларихьан гьудубчIвайизра, лезги миллетдикан вуйи блогер дишагьлийин чап апIбар рас гъахьунзуз. Думу дишагьлийи, чан вари уьмур дагълуйириз аьгъювалар ва тербия тувбаз сарф дапIну, хъа гьамус чан кьабивал гьадму пансионатдиъ кечирмиш апIурайи урус мялимдиз кIван манишин тувуз кми-кмиди гъягъюрайиваликан улупурайи.
Узу гьаммишан ихь дагълу уьлкейиъ яшлу абйир-бабариз гьюрматлувалиинди гъуллугъ апIури, дурарин кьабивал бахтавар сакитвалиъ ккабалгнайивалиин инанмиш вуйза. Амма, гьяйифки, тялукь улупбари йиз кIваъ дерин пашманвалин шил гъибтну. Йигъар хайлин улдучIвна, амма чпин хяларихьна тамарзуди лигури, нивгъари ацIнайи яшлуйирин улар узхьан кIваъланра гьархуз шуладар. Думу хажалатну ккагънайи яшлу касарин суратар йиз фикриан вахтнахьан кутIуршвуз удудубкьрувалинра гъаври аза.
Шак’вал адар, ухьу, Аллагьди халкь дапIнайи улматар вари, аьжал хъайидар вухьа. Гьарсар кас чан уьмрин чвул - кьабивал - къаршуламиш апIузра рази ву, амма гъийин гьякьикьатдиъ инсанарин разивалилан уьмрин шартIар ва мумкинвалар гьарган асиллу дарувал субут шула.
Уьмур бахтнан лишнариккди гьаыIрайи инсанари гьисаб апIурайиганси, яшнан чвул чазкьан гюрчегубра ву. Мушваъ кьабивалик шлу жюрбежюр иццрушнарилан, бедендин кьувватсузвалилан асиллу дару шадваларра а. Жиниб дар, кьабивал фицдар рангариккди ахмиш шулуш, гизафси веледарин янашмиш’валилан асиллу шву.
Уьмрин саб рякъ ккадапIу вакилари къайд апIури шлуганси, гьарсаб яшназ чаз хас вуйи успагьивал а. Зиихъ улупнайи шиклин кьяляхъ узу, Хив райондин яшлуйирин гьякьикьат фициб вуш ахтармиш апIури, райондин ЦСОН-дин кIулиъ айи Аьбдулязиз Агъамирзаевдихъди гюрюшмиш гъахьнийза. Ич арайиъ гъабхьи сюгьбатнан кьяляхъ фагьумлу тербиячи В. Сухомлинскийин гафар фикриз гъафнийиз: «Кьабивал бахтси гьисаб апIуз читин ву. Думу анжагъ сакитвал вая бедбахтвал ву. Дидкан сакитвал чаз гьюрмат айиган шулу, хъа бедбахтвал дидкан веледари гьархували ва субайвали апIуру».
Уьмрин кьисмат, дарш…
Жиниб дар, аьхиримжи йицIухьуд-къад йисандин муддатнаъ гъулар лап чIикъри гъахьну: жигьилар хизанариинди шагьрариз кюч шула, хъа дурарин яшлу абйир-бабари ялгъузвалиъ кьабивал хъапIра. Тялукь гьякьикьат гъи гъулариъ, гьяйифки, аьдатнануб дубхьна. Йиз гафар гьамусяаьтна гъулариъ айикьан ичIи хуларин кьадарну ва ялгъузди айи яшлуйиртIан адрувалиан чрушнари ккаънайи гьяятари субут апIура. ФукIа апIузра шуладар. Шюкюр ибшри Аллагьдиз Чав туву йигъаз! Анжагъ саб далил ижмишнаан субут апIуз ккундузуз: саб вахтнара уьмрин кьисматназ аьксивал улупну ккундар. Гьарсаб гьякьикьатдиз чан гюрчег терефар шули аьдат ву. Гьарсариз чан гьякь а, гьаддиз фициб вушра гьякьикьатдиз кьимат тувуб читин шула.

Хив райондин сакьатдарин, касибвал кайи ва яшлуйирин игьтияжар тямин апIру центриъ, дурарин тIалабар тамам апIури, хайлин серенжемар гъахура. Улупнайи Центрин директор Аьбдулязиз Агъамирзаевди къайд апIурайиганси, дурари чпин ляхин асас вуди «Урусатдин агьалйириз яшайишдин рякъ’ан гъуллугъ апIбан гьякьнаан» кьувватнаъ айи федеральный къанундин бинайиинди тешкил апIура.
-Учу ич ляхин саки гьар йигъан яшайишдин читин гьялнаъ ахьу саб жерге ватандашариз, ялгъузди айи яшлуйириз социальный жигьатнаан гъуллугъ апIбаз, гъахурайи серенжемарин ери заан дережайиз адабгъбаз сарф апIурача.
Уьмриъ, мялум вуйиганси, яшлу инсанари чпихьна аьлава фикир ва умунвал тIалаб апIура. Кьабидар бицIидартIан читнидар ву. Гьарсар кьабирин хасиятназ уьмуми фикир тувуб чарасуз ву.
Дупну ккундуки, улупнайи гъатарин яшайишдин дережа гъулай апIури, дурарин маракьар ва ихтиярар уьрхбан гъаразнаъди аьхиримжи йисари гьюкмин кIулиъ айидарира саб жерге уьлчмйир кьабул дапIна. Му рякъ’ан къанунариъра хайлин дигиш’валар тIаъна. Вушра гьял дапIну адру месэлйирра гъузра. Гъи дагълу гъуларин жямяаьтлугъдин асас пай яшлуйир ву. Аьдат вуйиганси, гъуларин шартIариъ яшлуйириз, сакьат касариз чпин кьувватар мянфяаьтлуди ишлетмиш апIуб, игьтияжар бегьемвалиинди тамам апIуб гъагъиди алабхъура. Му гъулариъ яшайишдин лазим шартIар адар кIурайи гаф дар. Мисалназ, варидарин хулан айитI шид адар. Булагъдиина душну, шид хуб, палат жибкIуб, тукандиз, аптекайиз душну, лазим вуйи сурсатар, дармнар гъадагъуб кьабидариз читин ву. Яшайишдин гьаму месэлйир гьял апIуб ич гъуллугъарин асас вазифа ву.
Гьамусяаьтна ич Центрин гьисабнаъ 312 яшлу касар а. Дурариз 40 касди гъуллугъ апIура. Гьисабнаъ айи яшлуйириз гьарсариз чан кьисмат, тарих, чан иццрушин ва дерд а. Гизафдариз веледар, хизанар а, дурар аьхю духьну, удучIвну гъушну. Хъа дурариз аьксина, веледаркьан адарди, ялгъузди уьмур ккудубкIурайи ватандашарра а. Дицдар касариз багахьлуйир адар, гьаддиз дурар ич Центриз кюмек ккун апIури илтIикIуз мажбур шула, - кIура Аь.Агъамирзаевди.
Вари кьаби ишри…
Дагълуйирин аьдатар фикриз гъадагъиш, веледар хъайи абйир-бабар ялгъуз хьуб мюгьтал шлубсиб ляхин ву, амма гьякьикьатдихьан гьергуз шлуб дар. Центрин гьисабнаъ айидарихъра гизафдарихъ баяр-шубар хъа, дурарин яшайиш ужуди ккабалгна. Амма гъи дурарин гъайгъушнаъ асуллагьжара инсанар а: дурарин хиларин манишну кьабидариз чпин уьмрин чвул читинвал адарди гьапIуз мумкинвал тувра.
Макьала гьязур апIури, узу саб жерге тялукь касарихъдира гюрюшмиш гъахьнийза. Бязидар, гьяйифки, веледарикан, иллагьки швушварикан юкIв дюбгъну, сефилди улхура, хъа тмундар, чпин ялгъузвализ дилигди, веледари чпин дуланажагъ ужуди ккабалгнайивалиин кьадарсуз щадра ву. Дурари чпин баяр-шубар гьякь апIури, узуз хайлин далиларра ктухнийи. Мушваъ, дюзди кIурза, гьякьра абгуб читин ву. Вушра мициб гьякьикьатдикан мяълийиан вуйи гафариинди пуз ккундузуз: дюн’яси аьхиратра айиб ву. Аллагьди мумкинвал тувиш, вари кьабира шидихьу. Анжагъ саб кIваълан гьапIну ккундар: гъи яшлу абйир-бабарихьан маш гьадабгъури, ухьу гьадму саягъниинди ихь веледарра тербияламиш апIурахьа. Мушваъ жвувазра тялукь кьабивалиъ гьязур апIбан хатIавал а. Мициб жюрейиин кьабивал бахт шулинхъа?! Жаваб тувуз гьялак хьидархьа. Жвуван хутларин арайиъ кьабивал бахтлуб шулуш, даршсана юкIв ялгъузвалин сефилвалиъ ади, уьмрин чвул сирниккди гъябгъюруш, гъитIан ухьлан хайлин асиллу шула.
Ухьу зиихъ чпин хусуси хулариъ архаинди яшамиш шули, жара инсанари чпиз гъуллугъ апIурайи яшлуйирикан гъулхунхьа. Хъа кьабидарин пансионатариъ айи яшлу касарин гьиссарин гъавриъ хьуз гьичра даршул, фицики дурарира чпин веледар халкьдин тягьнайихьан уьрхбан бадали, дурар тек-бирра тахсир апIурадар.
Гьюрматлу газат урхурайидар! Гъи ихь дагълу республикайин йитимханйириъ айи бицIидар, пансионатариъ айи кьабидар фикриз гъадагъиган, кIвак гележегдихъан вуйи хиялари сикинсузвал кипру. Ухьуз фу гъабхьну? Гьятта ухьухь, Дагъустандиъ, милли аьдатар гирамидар вуйишваъ, яшлу гъахьи абйир-бабарихьна гьаз му саягъ писди янашмиш хьуз хъюгъна? Яшлуйир уьрхру хулариъ му кьадар инсанар гьаз а? Пансионатариъ айидарин жергйириъ ихь гъуларианра вакилар шулу дупну, шлин фикир вуйи? Душваъ айидарин багъри касарин юкIвар, яраб, фицдар вуйкIан?! Мушваъ варитIан асасуб - арайиз дуфнайи аьгьвалат дигиш апIбан бадали фу лазим ву? Гъи, хизандилан савайи, жямяаьтлугъ серенжемариъ ва мектебариъ тербияйин месэлйирин зиин швнуб жюрейин пишекрар лихура. Дурари гъабхурайи ляхнин натижа гьапIуз мициб шулайкIан? Жямяаьтлугъдин улихь хьайи имамари, мистариъ варжариинди инсанар тербияламиш апIбан рякъюъ тасдикь духьнайи къайдайин месэлйириз асас фикир туври, варитIан важиблубдикан - инсандиз ИНСАН хьуз улупуваликан кIури адайкIан?! Гизафдариз му гафар кьабулра даршлувалин гъаври аза, амма, гьяйифки, гъи арайиз дуфнайи аьгьвалатнаъ жавабдар гъуллугъари тамамвалиинди саб жюрейинра чIиви ляхин гъабхури адруб тасдикь шула. Мушваъ жаваб адру суалар гизаф гъузра, амма .

Макьала гьязур апIурайиган, узу университетдиъ урхурайи йисари учу кирийихъ дусуннай хуларин эйси фагьумлу кьаби бабан гафар фикриз гъафнийиз. Дугъу учуз насигьятар туври, кми-кмиди «Жвуван гъагъдиан гъюнар эргруб дар. Хъа кьабидарна бицIидар адру хал накьвдик гьисаб ву. Кьабир - хулан девлет, хъа бицIир бахт ву. Уьмрин чвул гъабгъуб дархьбан бадали, веледариз байвахтна манишин тувну ккунду. Вари кьаби шлудар вухьа, думу кIваълан гьархну ккундар…» - кIури шуйи. Дугъан гафар йиз фагьмиъ гьаргандиз гъузди.