Зубайдат Шябанова
2013-пи йисланмина хъюгъну, вари дюн’яйиъ гьар йисан 31-пи октябри Шагьрарин йигъ къайд апIури шулу. Гьамусяаьт дюн’яйиъ фукьан шагьрар аш, кьатI’иди пуз шулдар. Гьаз гъапиш жюрбежюр уьлкйири чпин шагьрарин улупбар дигиш апIури шулу. Хъа ООН-дин гьисабариинди, дюн’яйиъ 2 миллиондихьна 50 агъзурилан зиина агьалйир яшамиш шулайи шагьрар а.

ВаритIан аьхю шагьрарикан улхуруш, дурар Китайдиъ, Индияйиъ, Бразилияйиъ ва США-йиъ а. Дурариканна варитIан аьхю шагьур улихьна йисари Японияйин меркез Токио гьисаб апIурайи. Гъи думу шагьур гьарсабдиъ 42 миллион кас яшамиш шулайи Индонезия гьюкуматдин меркез Джакарта ва Бангладеш гьюкуматдин меркез Дакка шагьрари хътипну. Хъа дюн’яйиъ варитIан успагьи шагьур ЮАР-рин меркез Кейптаун гьисаб дапIна.

 
Дюн’яйиъ чпин успагьивалиинди ва аьхювалиинди дарди, жара саягъ тафавутлу шулайи шагьрарра а. Мисалназ, Аляскайин Уиттиер шагьриъ 220 кастIан адар. Дурар вари 14 мертеба айи садар хулариъ яшамиш шула. Хъа Австралияйин Кубер-Педи кIуру шагьур гъумран чюлин жиликк ккайиб ву. Душваъ инсанари, йигъандин вахтна 50-тIан артухъ градус манишин аьгь апIуз даршули, жиликк шагьур тикмиш гъапIну. Америкайин Монови шагьриъ анжагъ сар 90 йис яшариъ айи бабтIан яшамиш шуладар. Хъа цIиб улихьнаси му шагьур фермерарин макан вуди гъабхьнийи. Гъи думу шагьур маракьлу тарих айи аьламатнан шагьриз дюнмиш дубхьна.
Дюн’яйиъ инсанар зат амдарди ичIи гъахьи, вая йисандин 366 йигъкан 280 йигъан мархьликк ккайи, вая йисандин арайиъ кьюб ражаритIан мархь кудрубкIрайи, вая хьад-кьюрд дарпиди йифу ккаънайи шагьрарра а.
Урусатдикан улхуруш, мушваъра чан хусуси хасият хъайи 1110 аьхю ва бицIи шагьрар а. Дурарикан 16 шагьриъ миллионтIан артухъ инсанар яшамиш шула. Хъа 50 агъзуртIан цIибди инсанар яшамиш шулайи шагьрар Росстатдин гьисабнаъ 800-дихьна а. Мисалназ, Тульский областдин Чекалин шагьриъ 900 кас яшамиш шула. Улихьна вахтари думу кентхудйирин ариш-вериш айи аьхю шагьур вуди гьисаб апIури гъахьну.

 
Хъа гъи гьюкмин кIулиъ айидари думу шагьриз гъулан статус тувбакан улхура. Дидин багахь, Татарстандиъ, ихь уьлкейин варитIан жигьил шагьур - Иннополис ерлешмиш дубхьна. Думу 2012-пи йисан IT-цирклин вакилар яшамиш хьуз кIури тикмиш гъапIуб ву.
Урусатдиъ Дагъустандин шагьрар гавагьирар гьисаб дапIна. Ихь республикайиъ 10 шагьур а. Республикайин меркез вуйи Мягьячгъалайиъ, Росстатдин улупбариинди, 700 агъзурихьна агьалйир яшамиш шула. Хъа гьар йигъандин ляхнариъ ва гъайгъушнариъ мушваъ миллионтIан зиина инсанар ади шулу. Мягьячгъала Кафари Кавказдиъ культурайинна образованиейин варитIан аьхю шагьур ву. Дидин гъвалахъ саб вахтна поселок вуди гъабхьи Каспийск шагьур хъа. Республикайин варитIан кафари терефнаъ Дагъустандин варитIан бицIи шагьур Южно-Сухокумск ерлешмиш дубхьна. Му шагьриъ анжагъ 10 700-дихьна агьалйиртIан адар. Хъа республикайинси, вари Урусатдинра варитIан кюгьне ва успагьи гавагьир Дербент шагьур вуйи. Дербент варидюн’яйин ЮНЕСКО-йин ирснан сиягьдиз гъадабгъна. Дагъустандин гьарсаб шагьриъ багъри ватандин тарих ва ата-бабйирин аьдатар аьхю гьюрматниинди уьрхюра.

 
Гъи дюн’яйиъ агъзрариинди миллетарин шагьрар аьхюдар ва бицIидар, кюгьне вахтариндар ва цIийи девриндар, гъалин сес хъайидар ва саламатвал уьбхюрайидар, дагълариъ айидар ва жиликк ккайидар а. Гьамдиъ дурарин гьарсабдин чан хусусивал ва успагьивал атIабгура.