Зубайдат Шябанова

Гьар йисан 1-пи октябри Урусатдиъ вари халкьарин яшлу касарин йигъ къайд апIури шулу. Думу йигъан, жара регионариъси, Дагъустандиъра бязи гьякимар яшлу касариз хъайивал апIурайи гьюкуматдин хулариз хяларди гъягъюри шулу. Дугъустандиъ дицистар идарйир кьюб а: Мягьячгъалайиъ ва Дербентдиъ. Мисалназ, Дербент шагьриъ айи кьабидарин хулаъ 54 яшлу кас а. Дурарикан 40 жилир ва 14 дишагьли ву. 

Дербентдин яшлу касарин хулан официальный отчетариъ кьаби касариз духтрар лигурайиваликан, мани хураг, марцци ахин-леэф, марццишин уьбхру алатар ва дармнар вахтниинди туврайиваликан хъайихъайибси дибикIна. Ав, думу гафар вари гьякьлудар ву. Амма, гьяйифки, яшлуйир, дугъриданна, фтиз ккилигураш, думу отчетариъ саб гафра дибикIнадар.

Саки вари яшлу касар чпиз жара дапIнайи хулан унчIварихъ веледар фила гъюруш ккилигури, урнарилан ул алдадабгъди деъну шулу. Дурари, зенг деребхьуз гучIури, хил’ан телефонра дипрадар.

КIулди Урусатдикан улхуруш, мушваъ кьабидар уьрхюрайи хулар агъзуртIан артухъ а. Думу хулариъ 250 агъзурилан 300 агъзуриина агьли касар яшамиш шула. КIваз варитIан къурху туврайиб гьадму вуки, дурарикан 40 процент кьабидариз хал-хизан, багъри веледар ва худлар а. 

Веледари абйир-бабар гьаз гатIахьура, кIуру суал хайлиндари тувуз мумкин ву. Психологари къайд апIурайиганси, веледари абйир-бабар интернатдиъ гъитувалин варитIан асас себеб деъру хуларихъди аьлакьалу ву. Яни бязи жигьилари, ялгъузди яшамиш шулайи чпин абйир-бабар яшлу касар уьрхру гьюкуматдин идарйириз тувну, дурарин хулар чпиз дисуру. Кьюбпи себеб, саспидариз лицуз ва чан марццишин апIуз даршулайи иццру абайиз вая бабаз лигуз ккундар. Гьяйифки, гъи гьацдар дюшюшарра гизаф алахьура. Шубубпи себеб сар-сарин арайиъ гьюрмат амдрувал, чиб-чпикан юкIв ктабтIувал ву. 

Хизандин психолог Зарема Гьямзатовайи къайд апIурайиганси, кьаби гъахьи кас интернатдиъ гъитган, аьхю пай дюшюшариъ дугъу му чахъан зигурайи гъайгъушинси гьисаб апIурадар. Фукьан ужудар шараитар айи интернат вушра, саки гьар йигъан чаин багахьлуйир улукьуз гъюрушра, дугъу варидари учв гатIахьубси гьисаб апIуру. Мисалназ, Мягьячгъала шагьриъ ерлешмиш дубхьнайи «Ветеран» пансионатдиъ айи Кьушмет Уьсмановдин 82 йис ву. Думу швнубсабан интернатдиан душну, хъанара кьяляхъ гъафну. Му абайин гафариинди, багъри веледарихъди яшамиш хьуз дугъаз зат гъулайди дар. 

Евдокия Макаровара гьадму интернатдиан ву. Улихьна йисари думу чан худлихъди яшамиш шулайи. Худлиз швушв гъахиган, цIийи швушву бицIи вахтналан баб хул’ан утIурккну. Хтул бабахьна йисан саб ражари дугъан бабкан гъахьи йигъан гъюри гъахьну. Аьхиримжи йисари дугъаз баб марцциди гьархну. 

Мушваъ айи Николай Петровичдинра 80 йис дубхьна. Дугъаз сар ришна сар бай а. Юкьуд йис улихьна инсульт гъабхьиган, чан шуру кьаби аба духну интернатдиъ дитну. Сабпи йисан думу саки гьар гьяфтайи улукьуз гъюйи. Хъасин вазли саб ражари. Гьамус йисан кьюб ражари гъюра: ЦIийи йисаз ва адаш бабкан гъахьи йигъан. Бай затра гъафундар. Бязиган бали вазли саб ражари абайиз зенг апIуру. Гьял фици вуш гьерхну, телефон дипру. 

«Йиз дурарикан гиранвал адариз. Дурарин чпин уьмур ву: ляхин, веледар, худлар... Узу варибдин гъаври аза. Саспиган фикир апIурза, узуз дурар йисандин арайиъ швнуб ражари гъяркънуш. Кьюб ражари! Хъа дурар бицIиди вуйиган, учу, сад йигъ гъидидипри, сатIиди шуйча. Магьа гьаму шиклик кайи, мектебдиз гъягъюз гьязур духьнайи бицIидар йиз байна риш ву. Фици аьлхъюри, шадди аш, лигава. Дурариз думуган узу ккундийи, хъа гъи ккундар. Дурарикан узу мушв’ан адагъуб ккун апIурадарза. Му йиз варитIан юкIв кабаб апIурайи хиял вуйиз. Думу тамам даршлубра аьгъязуз. Узуз дурарикан ккуниб, вазли саб ражари ваъ, гьяфтайик саб ражарикьан узуз зенг апIуб вузуз. Гьар гьяфтайик саб ражари хьуб дакьикьайи узухъди сюгьбат гъабхуйиш, бахтавар хьидийзу. Хьуб дакьикьа гизаф дарки. Хъа узу думу вахтнахъ вари уьмур тувуз гьязур вуза», – гъапи абайи, улариин али нивгъвар марцц апIури. 

Сабпи октябри Дербент ва Мягьячгъала шагьрариъ айи кьабидарин интернатариъ мукьмарин сесер ерхьурайи. Агьли касарин адресназ гьякимари мани гафар гъапну ва дурариз меълишнар пай гъапIну. Хъа гьадму вахтна Табасарандин дагълариъ саб жюрейин дигиш’валар гъахьундар. Душваъ хайлин гъулариъ ялгъузди яшамиш шулайи агьли касар а. Дурарра хил’ан телефон дидрипри, рякъярилан ул алдадабгъри, чпин унчIварихъ деъна.