Гюльнара Мягьямедова

 
27-пи октябри «Дагъустан» РИА-йин конференцйир гъахру залиъ тарихдин ва обществознаниейин мектебариз вуйи китабарин презентацияйиз ва Урусатдин дявдинна тарихдин обществойин (РВИО) мярифатнан цIийи проектариз бахш дапIнайи пресс-конференция кIули гъубшну.

Журналистарихъди РВИО-йин Дагъустандин региондин отделениейин председатель Энрик Муслимов ва Дагъустандин образованиейин артмиш’валин институтдин проректор Аьгьмад Къурбанов гюрюшмиш гъахьнийи. Серенжем РФ-дин Президентдин кюмекчи, РВИО-йин председатель Владимир Мединскийин табшуругъниинди урхбан материалар цIийи алаънайиваликан ва ватанпервервалин тешкиллуваларикан регионариз мялуматар тувбан бадали гъубхуб вуйи.
Энрик Муслимовди къайд гъапIганси, китабариъ дигиш’валар тIауб, РФ-дин президентдин 2024-пи йисан 8-пи майди адабгъу, тарихдин аьгъювалар тувбан, тарихдин цирклиъ гъабхурайи гьюкуматдин политикайин гьякьнаан указдихъди аьлакьалу ву. Документди гележегдин шубуб месэла дивну: сабсдар китабар гьязур апIуб, мялимари дарсар кивбан сабсиб методика арайиз хуб ва тарихдин гьядисйирин гьякьлу улупбар айи каналар арайиз хуб.
Думу месэлйир уьмриз кечирмиш апIбан бадали, Владимир Мединский кIулиъ ади, идарйирин арайиъ вуйи комиссия арайиз гъабхнийи. Ляхнин сабпи пайнан натижа тарихдин китабарин гьюкуматдин саб вуйи линейка ляхник кипуб вуйи. Магьа Дагъустандин мектебариз думу китабар хъуркьна.

 
«Саб вуйи линейкайин кIулин метлеб гьякьлу мялуматар тувуб ву. 1990-пи йисари, СССР дабгъбан кьяляхъ, гьарури чан фикриъ айиси тарихдикан бикIури гъахьну, хъа диди жямяаьт кьюб-шубуб йишваз пай апIуз хъюгънийи. ЦIийи, саб вуйи тарихдин китабар жарарин фикрикан асиллу дару, тарихдин артмиш’валин гъавриъ тIаъру бина ву», – гъапну Энрик Муслимовди.
Пресс-конференцияйиъ уьлкейин тарихдин портал ИСТОРИЯ.РФ-дизра фикир тувнийи. Гъи думу порталин йисандин аудитория 40 миллион касдилан зиина удубчIвна, хъа душваь учIвну лигрударин кьадар 150 миллионтIан артухъ ву.
Портал уьлкейин тарихдикан аьгъю апIуз ккунидариз, мялимариз ва мектебдиъ айи баяр-шубариз ачухъди айи китаб ву. Дидиъ швнуб-саб пай а: мобильный приложение, тарихдин интерактивный картйир, вахтнан гьядисйир хъайи-хъайиси улупурайи «Вахтнан лента», «Дявдин сурат» шикларин архив, «Гьюрматнан йишв» мемориаларин сиягь, «Урусат – йиз тарих» ва жарадар.
Энрик Муслимовди гьацира 26-29-пи ноябри Дагъустандиъ РвИО-йин округдин ва РФ-дин мярифатнан министерствойин вари Кафари Кавказдин федеральный округдин тарихдин, обществознаниейин мялимариз, образованиейин цирклин вакилариз вуйи конференция гъябгъруваликан вахт ккимиди гъапнийи. Форумдин аьгъювалар тувбан серенжемариъ 6 агъзурилан зиина пишекрари иштираквал апIиди.

ДИРО-йин проректор Аьгьмад Къурбановди тарихдин цIийи китабар мялимариз ва урхурайидариз гьапIуз рягьятдар вуш ктибтнийи. Дугъу къайд гъапIганси, сабсдар китабарихъди ляхин гъабхруган, мектебдиъ тарихдин гьядисйирихьна саб жюрейиинди лигиди ва натижайин аттестацияйиз гьязур хьуб рягьят хьибди.
Экспертдин гафариинди, саб вуйи къайда дебккну адрували читин месэлйир арайиз хуйи, гизафси ЕГЭ-йиз гьязур шлуган. Имтигьянарин кьяляхъ апелляция гъабхруган, мектебариъ урхурайидар ва мялимар, гьар жюрейин китабариъ дибикIнайиб бинади гъадабгъури, гьюжатнахъна хуйи. ЦIийи китаб арайиз гъафихъанмина думу месэла гьял хьибди – ЕГЭ-йин КИМ-арин вари суалар гьаму китабдин бинайиинди гьязур апIиди.

 
Къурбановди къайд гъапIганси, китабдиъ айи материали имтигьяндиъ 90 ва думутIан артухъ баллар гъадагъуз мумкинвал тувди.
Дугъу гьацира цIийи китабдин методикайин тафавутвалариканра гъапнийи. Китабдиъ урхбан материал Ватандин ва варидюн’яйин тарихдихъди тархьну тувна, яна, ихь уьлкейиъ гъягъюрайи гьядисйирихъди сабси, жара уьлкйириъ гъягъру гьядисйириканра дупна. Мидланра савайи, гьарсаб параграф ккудубкIган, аьхириъ QR-код тувна, дид’ин телефон алапIну, мектебдиъ урхурайирихьан материал «чIиви» апIуз шулу: архивариъ учIвуз, документарин кадрйириз лигуз, цифрайин аьлава дакьатар гюзет апIуз шулу.
Сифте бязи мялимари китаб читинуб, баяр-шубариз вуйи материал гизаф ва гъагъиб ву, кIури гъахьну. Амма ляхин апIуз хъюгъбан кьяляхъ тажруба айи мялимари чпин фикрар дигиш гъапIнийи. Дурари гьамус китабдик ужудар шиклар кайивал ва материали ужудар мялуматар туврайивал къайд апIура.
«Мялимариз ляхин дигиш апIуз вахт лазим вуйи, фицики методикара дигиш дубхьна», – къайд гъапIнийи Къурбановди.
Аьлава апIури, дугъу гъапиганси, советарин вахтна бязи гьядисйирикан ккебехъну гъузуйи. ЦIийи китабариъ тарихдин фактарин дюзвал дюбхна. 1990-пи йисари Ватандин Аьхю дявдин гъагъи женгариз (Сталинграддин, Курскдин женгариз, Кавказ бадали вуйи женгназ, Ленинград кьялаъ тIапIбаз) китабдин саб маштIан туврадайи. ЦIийи китабариъ думу женгарикан вуйи мялуматари лайикьлу йишв дибисна.
Къурбановди гьацира, саб вахтна тарихдин китабар чапдиан деетуз харижи уьлкйириан вуйи спонсорарин пул ишлетмиш апIури, жара уьлкйирин маракьар уьрхюри хьувалра кIваин гъапIнийи.
ДИРО-йин проректори 5-7-пи классариз Дагъустандин тарихдин китабдин зиин гъубху ляхниканра ктибтнийи. Думу китабдин авторар РАН-дин ДФИЦ-дин тарихдин, археологияйин ва этнографияйин институтдин, ДГУ-йин ва ДГПУ-йин аьлимар ву. Китабдин электронный версия Дагъустандин образованиейин артмиш’валин институтдин ва республикайин образованиейинна илимдин министерствойин сайтариъ тувна. Гьамусяаьт китабар чап апIбан месэла гьял апIура, урхбан йисандин арайиъ дурар образованиейин гьарсаб идарайиз хъуркьди.

Китабдиъ Дагъустандин тарих, Кавказдин Албанияйихъан хъюгъну гъийин йигъазкьан тувна. Дидиъ ХХ аьсрин аьхирин читин вахтарикан, 1999-пи йисандин гьядисйирикан ва гьамусдин хусуси метлеб айи дявдин операцияйин иштиракчйирин игитваларикан кидибтна.