Гюлягьмад Маллялиев

 
Цци, август вазли, машгьур табасаран аьлим, экономикайин илмарин доктор Мягьямед Аьлиевдин бабкан духьну, 86 йис гъабхьну. Гьаму гьядисайихъди аьлакьалу вуди узу, авторихъди вахт ккимиди мясляаьт дапIну, дугъу жюрбежюр вахтари бицIидариз гъидикIу художествойин эсерар уч апIуз ва дурар саб жилдраккди чапдиан адагъуз йикьрар гъапIнийза. Магьа гьаму гьяфтайи думу «Байвахтнан аку геренар» ччвур тувнайи китаб Мягьячгъалайиъ чапдиан удубчIвну. Му важиблу хъуркьувалихъди гьюрматлу Мягьямед Аьлиевра ва ихь летературайиин юкIв алидарра тебрик апIуз ккундузуз. Гьамдихъди сабси Дагъустандин китабарин чапханайин табасаран редакцияйин редактор Феруза Султановайиз, китаб адабгъуз кюмек тувбаз лигну, чухсагъул кIураза.
Макьалайиъ газат урхурайидар цIийи китабдихъди ва жикъиди дидин авторин уьмрин рякъюхъди таниш апIуз ккундузуз.

Мягьямед Аьбдуллаевич Аьлиев экономикайин илмарин доктор, профессор, Дагъустан Республикайин илмарин лайикьлу гъуллугъчи, Варихалкьарин информатизацияйин адакемияйин академик, экономикайиан ва инсанарин игьтияжар гьуркIру циркил идара апIбаан илимдин мектебдин биначи ву. Дугъу кьюдваржтIан зиина илимдин ляхнар, макьалйир, монографйир, урхбан пособйир гъидикIну, дурарикан хайлиндар Москвайин чIатху чапханйириъ чап гъапIну.
Гьамцир гъудуркьу аьлимдин кьалмиккан саб дупну бицIидариз вуйи ихтилатар, махъвар ккудучIвуз хъюгъиган, чав-чаланди суал арайиз гъюру: фу себеб дубхьну дугъу, ижми ва якьин далилар тIалаб апIру илимдин бегьерлу изан хъапIрайи касди, художественный литературайихьна илтIикIуз кьаст гъапIнийкIан?!

 
Му суалназ вуйи жаваб читинуб дар: Ватандин Аьхю дявдин гъагъи йисариин алабхъу чан байвахтнакан ктибтбан бадали, чаз думу вазиятнаъ чIивиди гъузуз кюмек гъапIдарин гьюрмат уьбхбан ва, варитIан читин йисарира кмиди чан бицIи ватандашар – йитим баяр-шубар – кIваълан гьадрархбаз лигну, аьхю уьлке СССР-ихьна вуйи чан мани гьиссар улупбан ва дидиз чухсагъул пубан бадали.
Мягьямед Аьлиев лап ухди абйир-бабарихъ мягьрум гъахьну ва кьюбпи классдихъан мина тап мектеб ккудубкIайиз Табасаран райондин Гум’арин бицIидарин хулаъ (детдомдиъ) аьхю гъахьну. Гьаму кьадарсуз гизаф читинвалари, варибдихъ мюгьтаж вуйи ва, гьаддихъди сабси, гьякьикьи, халис дуствали, уьмрин гьякьикьат, ужубна харжиб ачмиш апIру гьядисйири, рюгьнанна гъир’ятнан гъалибвалари ацIнайи йисари Мягьямед Аьлиевдин прозайин бина дюзмиш гъапIну.

 
Аьлим-писателин яратмиш апIбариъ тафавутлу йишв дугъан «Абайиз хумурзаг» ччвур тувнайи маракьлу эсери дибисна. Къайд дапIну ккундуки, му ихтилат Мягьямед Аьлиевди 1985-пи йисан «Пионерский правда» газатди тешкил гъапIу варисоюздин конкурсдиз гъибикIуб ву. Конкурсдин жюрийи дидиз заан кьимат ва сабпи йишв тувнийи.

 
«Абайиз хумурзаг» манивалин гьиссари ва аку перишанвали абцIнайи, гъурхуриз ляп тясир апIру гьядисайиз бахш дапIнайи ихтилат ву. Хиял шулуки, ихтилатнан сюжет лап асантуб, аьдатиб ву – кетIерццнайи абайин кефйир ачухъ апIуз, думу рази ктауз ният ади, дугъан бицIи худли абайин бахчайиъ чан зегьметниинди хумурзгар битмиш апIуру ва дурарикан саб абайиз пешкешди тувру. Амма гьаму аьдативалиъ аьхю философияйин мяна жин дубхьна. Му ихтилатнаъ аба неинки кьаби агьли, хъа гьацира халкьдин дерин фагьум, насларин аьлакьйир ва аьсрариинди уч дапIнайи уьмрин тажруба уьбхюрайи кас ву. Дугълантин бицIи бали гьам агрономвалин аьгъювалар (фила хумурзгин гилар дурзну ккундуш, фици мейва хъубкьувал тяйин апIуруш ва гь.ж.), гьамсана уьмрин асас мяна-метлеб, дидин жини гьякьикьат дургъуру, думу тухъди ва ламди вуйи жилин ругдихъ «уьлин ва кьилан, имандин ва умуднан тIем», «уьмрин тIем» хъайивалин гъавриъ шулу. Хумурзгар битмиш гъапIу бицIи худли абайин беденси, дугъан рюгьра сагъ апIуру, дугъаз уьмрин улихьгандин шадвал тувру, дугъахъди учв имбудариз герек вуйивал гьисс апIуз гъитру. Гьамци ихтилатнаъ хумурзаг – ккунивалин, багъри касдиз хъайивал апIбан ва наслар сатIи апIру лишан шула.

 
«Байвахтнан аку геренар» китабдиз дахил шулайи эсерарикан асасуб урус чIалниинди дибикIнайи «ДеккучIимрин рангар» (2002) повесть ву. Дидиъ автори чав улихьна йисари гъидикIу ихтилатар – «Кьюдюхрар», «КIулар уьдюхюб», «Хьаран сир» – сатIи ва аьлава гъапIну. Повесть къурхулу дявдин йисар бицIидарин улариинди улупнайи бицIи эпопея ву гъапишра, узу гъалатI даршул. Думу гьар бабатнан ва лап аку рангарикан дубхнайи, чаъ иццрушин ва кIван шадвал, гъагъи зегьмет ва вижнасуз уйнамишар, къурхулухвал ва байвалин кIубанвал уч дапIнайи, заан устадвалиинди дизигнайи шиклиз ухшар ву. Повестдиз тувнайи кIулизра дерин мяна а: деккучIимир – жил ва зав, ккудубшуб ва гъюзимбуб сатIи апIурайи гъяд, бицIидари чпин гьар йигъандин зегьметниинди багахь апIурайи гележегдин аку уьмрикан хабар туврайи лишан ву.

 
Повестдин авторин устадвал му эсер гъурхурин гьаммишандиз кIваъ ахьру чIиви суратар яратмиш апIували ва деврин гьякьикьи аьгьвалат яратмиш апIуз удукьували субут апIура. Китабдин машариъ ухьуз фици бицIидариъ нирин гъирагъдихъ аьхю аьшкьниинди ккиккар итIураш, фици, чпин майкйирикан «чул» дапIну, балугъар дисураш, колхоздин хутIлиъ бизар дарди дяхнин ва мухан кIулар уч апIураш, хябяхъган, цIин гъвалахъ уч духьну, тербиячи Варвара Петровнайин махъварихъ хъпехъураш, рябкъюрахьуз. Мягьямед Аьлиевди чан эсериъ байвахтнан чIал ишлетмиш дапIна – дюзени вуйиб, кучIал ва къурувал ктруб, чаз табии гьякьлувал хас вуйиб – гьадму гьякьлували эсер урхурайир повестдиъ улупнайи гьядисйирихъ, игитарин гьиссарихъ кIваантIан хъугъуз гъитра. Эсерин игитарин диалогар чIиви уьмриан гъадагънайидар, табиаьтдин шиклар уткандар ва поэзияйихьди ацIнайидар ву, хъа гьарсаб художествойин детали дявдин йисарин Табасарандин аьнтIикьавал ва хусуси лишнар ашкар апIура.

 
Хъа повестдин варитIан заанвал эдебнанна гъир’ятнан кьиматлувалар улупувалиъ а. Эсерин асас тема – вахтну ва хатIалу гьядисйири лигим дапIнайи дуствал ву. Нариман, Марат, Салман, Къази, хасият жигьатнаан жюрбежюрдар вушра, юкьридра сабди сатIи апIура – дурар абйир-бабар хътарди аьхю шула, бицIидарин хал дурариз гьякьикьи хизан дубхьна. Мушваъ дурариз урхузна бикIуз улупувалилан савайи, тербиячйири дурарин хасиятарик инсанвалин бина вуйи лишнар – аьхюдарихьна гьюрмат-гьязат уьбхювал, читин вахтари чиб-чпиз даягъ хьувал, дугъривал, зегьмет ккунивал ва гь.ж. – каъра.

 
Ватандин Аьхю дяви повестдин асас тема ву. Советарин уьлкейи, дявдин вахтарин читин вядайиз дилигди, абйир-бабарихъ мягьрум духьна бицIидариз апIурайи хъайивал, дурарин гележег бадали гъаннаъ айивал, фронтдиз кюмек вуди кьабидари, дишагьлийири ва, хутIлариин дяхнин кIулар дюхюри, колхоздин маларихъ гъягъюри, бистнариъ мейвйир уч апIури, иллагьки бицIидари зигурайи зегьмет; яркврариъ жин духьну, колхозди ва аьдати инсанарин мал-мутму тIараш апIурайи гъачагъар, Салмандин, Нариманди ва Къаздин кIубанвал себеб дубхьну, дисувал – гьамрари варидари кьадарсуз дараскьал йисари далу терефнан аьгьвалат ашкар апIура. Колхоздин председатели «йитим бицIири хутIлиан уч гъапIу гьарсаб дяхнин кIул фашистдиз вуйи гюллейиз дюнмиш хьибди» кIуруган, бицIидарин хулаъ айи гьарсар бицIир гъавриъ шула – чан зегьметниинди дугъу Гъалибвал багахь апIура.
«ДеккучIимрин рангар» – му игитвалин тIабиаьтдикан вуйи дерин фикрар, ислягь уьмрин гимн ва, фици аьхю кьимат тувну, Гъалибвал гъазанмиш гъапIнуш, таза наслариз кIваин апIувалра ву.

 
«Байвахтнан аку геренар» китабдиъ автори табасаран халкьдин мелзналан яратмиш гъапIу эсерарихьна вуйи чан гьюрматра улупура. Мягьямед Аьлиевди халкьдин махъв «Насур-бай» утканди тартиб дапIна, гаф ишлетмиш апIувалиан фольклориз хас вуйи аьдат, уьмрихьна ва яшайишдихьна вуйи халкьдин лигбар шикиллуди улупна:

 
Хъа «Аьламатнан удар» кIул’инди Мягьямед Аьлиевди дюзмиш гъапIу махъв ву. Дидин бинайиъ варихалкьарин фольклориъ лап яркьуди алабхъру сюжет – уж’вал гъапIурихьна кьюбдри уж’вал гъюру – ишлетмиш дапIна, сюгьюрлу кьувват айи рякьмар – 2, 3, 7, инсан гъушариз, гьяшаратариз, балугъариз дюнмиш хьувал, аьламатанан кюмекчйир ва махъвариз хас вуйи жара лишнар алахьуру. Мягьямед Аьлиевдин имбу эсераринси, гьаму махъвран кIулин игитра живан бай ву. Дугъу чан улихь, ягъурлу хюрч хъапIбаан ва ужудар гьавйирилан асиллу вуди ва кми-кмиди гаш’валин аьзият зигурайи инсанариз кюмек апIбан месэла дивру ва думу ляхин баркаллувалиинди кIулиз адабгъуру – багъри халкь дяхнин удрарихъди тямин апIуру.

 
Натижа йивури, къайд апIуз ккундузузки, Мягьямед Аьлиевдин «Байвахтнан аку геренар» китабди бицIидариз вуйи табасаран литературайиъ чан лайикьлу йишв бисиди. Умуд кивраза, китаб гъурху гьарсар касдин кIваъ диди чаз уьмурлугъ йишвра абгиди.